Een ondernemer vraagt zich om negen uur ’s ochtends niet af hoe fiscale transparantie precies is geregeld. Zij wil weten waarom een aanslag hoger uitvalt dan verwacht, welk bericht zij heeft gemist en of de boekhouder kan laten zien wat wanneer is ingediend en waarop dat is gebaseerd. De vraag is eenvoudig, omdat geld eenvoudig is. Kunnen we ons standpunt onderbouwen voordat de termijn verstrijkt?
The legal route is now visible in Wettenbank, the government package of 16 September 2025, and the Belastingdienst Jaarplan 2026. Together they show a right that is real, but built in parts.
Dat is nuttige transparantie, met een praktische waarschuwing erbij. Meer inzage in het dossier van de Belastingdienst kan een belastingplichtige helpen een beslissing te begrijpen. Het neemt niet weg dat het bedrijf zelfhet bewijs moet leveren.
Het recht bestaat, maar komt in fasen
Article 66a AWR creates the legal route for access to data relating to the taxpayer or withholding agent. The 2025 legislative package says the point is plain: when an assessment or appealable decision is made, taxpayers and withholding agents should not sit at an information disadvantage compared with the inspector.
Dat klinkt eenvoudig, totdat de systemen in beeld komen. Het voorstel werkt toe naar actieve inzage via de bestaande digitale portalen van de Belastingdienst en de Douane. De invoering verloopt bovendien per rijksbelasting. Artikel 66b AWR biedt een tijdelijke route voordat een belasting volledig onder artikel 66a is gebracht. De Wettenbank vermeldt ook toekomstige wijzigingen, waaronder een wijziging per 1 januari 2032.
Het Jaarplan 2026 van de Belastingdienst maakt dat gefaseerde karakter nog duidelijker. Daarin staat dat het fiscale dossier vanaf 2026 stap voor stap beschikbaar komt, te beginnen met inkomstenbelastingzaken buiten de categorie winst uit onderneming. Het portaal moet tonen welke documenten al beschikbaar zijn en welke nog volgen.
Een dossier is meer dan een map
De moeilijkheid is zowel praktisch als technisch. De uitvoeringstoets uit 2025 kwalificeert de gevolgen als ingrijpend: merkbaar in de dagelijkse uitvoering. De informatiesystemen zijn nu ingericht rond het werk van de inspecteur, terwijl veel zaakgerelateerde documenten verspreid staan over verschillende applicaties en processen.
Om daarvan een bruikbaar dossier te maken, heeft de Belastingdienst metadata nodig die documenten aan de juiste beslissing koppelt. Ook moet worden bepaald wat kan worden getoond en wat moet worden afgeschermd. In de officiële stukken worden risico’s genoemd als onjuiste metadata, privacyschendingen, bescherming van derden en ambtenaren, effectief toezicht en een onbelemmerd onderzoek.
De eerste stap is begroot op €24,6 miljoen voor 2025 en 2026; de kosten daarna moeten nog worden vastgesteld. De omvang maakt de opgave groter. Cijfers van de Belastingdienst over 2025 laten 499.110 ontvangen bezwaren en 377.310 afgehandelde bezwaren zien. Aan het einde van het jaar stonden nog 621.700 bezwaren open, waarvan driekwart betrekking had op box 3.
Oude rechten blijven van belang
Het nieuwe actieve inzagerecht staat naast bestaande procesroutes. Artikel 7:4 Awb geeft al recht op inzage in het bezwaardossier en andere zaakgerelateerde stukken vóór een hoorzitting, waarbij inzage om gewichtige redenen kan worden beperkt. In beroep verplicht artikel 8:42 Awb het bestuursorgaan de op de zaak betrekking hebbende stukken aan de bestuursrechter te sturen. Artikel 8:29 Awb ziet op beperkte kennisneming door uitsluitend de rechter, eveneens om gewichtige redenen.
Een arrest van de Hoge Raad van 4 mei 2018, ECLI:NL:HR:2018:672, is van belang voor digitale belastingdossiers. De Hoge Raad bevestigde dat de op de zaak betrekking hebbende stukken in de zin van artikel 8:42 Awb verder gaan dan papier. Daaronder kunnen ook elektronische gegevens vallen die leesbaar of anderszins waarneembaar kunnen worden gemaakt, als zij relevant en raadpleegbaar zijn voor de zaak. De softwaresystemen zelf vallen doorgaans buiten die categorie.
Voor een klein bedrijf is dat onderscheid praktisch. De vraag is welke gegevens, documenten, aantekeningen, berichten en beslissingen op dat moment bij de fiscale positie horen. Een ruimer inzagerecht helpt alleen als het bedrijf het overheidsdossier kan vergelijken met de eigen administratie.
Het bedrijfsdossier blijft bepalend
Terug naar de ondernemer met de onverwacht hoge aanslag. Een beter portaal van de Belastingdienst kan haar meer inzicht geven in de overheidskant. Zij heeft nog steeds de aangifte nodig, de verzendbevestiging, de facturen, de loonberekening, de btw-codes, de bankmutaties, de notitie van de adviseur en de correspondentie. Zij heeft data nodig. En de reden waarom een bepaald standpunt is ingenomen.
Daar wordt governance praktisch. De dga, boekhouder of adviseur moet een materiële fiscale positie kunnen reconstrueren zonder op het geheugen te vertrouwen. Kosten voor gemengd gebruik, loonclassificaties, keuzes bij grensoverschrijdende btw, correcties, vrijstellingen en aandeelhoudersgerelateerde posten verdienen allemaal een duidelijk spoor. Het geschil komt meestal pas nadat het werk al had moeten zijn gedaan.
Ook privacy hoort bij de zakelijke beoordeling. Fiscale documenten kunnen gegevens bevatten over werknemers, ambtenaren, andere belastingplichtigen en derden. Het lakken van gegevens maakt deel uit van het inzagerecht zelf. Werkgevers met veel loonadministratie moeten extra opletten wie fiscale stukken met personeelsgegevens kan inzien.
Wat verandert er morgenochtend?
Een verstandige controle begint dicht bij het bureau. Kan het bedrijf de laatst ingediende aangifte omzetbelasting, loonheffingen, inkomstenbelasting of vennootschapsbelasting met verzendbevestiging terugvinden? Worden berichten in het portaal van de Belastingdienst opgeslagen? Zijn aanslagen, beschikkingen, betalingskenmerken, bezwaren, verslagen van hoorzittingen en e-mails van de adviseur per belastingsoort, jaar, aanslag en beslissing bij elkaar gezet?
Als de adviseur een deel van het bewijs beheert, moet de ondernemer weten welk deel uitsluitend in het systeem van de adviseur staat. Importeert het bedrijf goederen of werkt het met douanevergunningen, aangiften, garanties of vervoersdocumenten, dan verdienen die stukken een eigen ordening. Ook de uitvoeringstoets van de Douane spreekt van grote invoeringsdruk. Beter informatiebeheer en een latere bijstelling zijn nodig voor het langere traject.
Lokale belastingen vragen afzonderlijke aandacht. In de memorie van toelichting uit 2025 zijn provinciale, gemeentelijke en waterschapsbelastingen in die fase buiten het nieuwe actieve fiscale inzagerecht gehouden. Bestaande inzage op grond van de Awb bij bezwaar en beroep blijft wel relevant. Een bedrijf moet er niet van uitgaan dat iedere heffing dezelfde portaalroute volgt.
De nuchtere conclusie is deze: het fiscale inzagerecht verbetert de positie van de belastingplichtige, maar komt via fasen, filters, privacycontroles en oude systemen die een nieuwe functie moeten vervullen. Dat is vooruitgang, geen wondermiddel. De Belastingdienst laat mogelijk meer van zijn afwegingen zien. Het bedrijf moet de eigen afweging nog altijd zelf kennen.
Wilt u bespreken wat dit betekent voor uw bedrijf?
De data, bronnen en analyse achter dit artikel zijn uitgevoerd door Linda Pavan. AI is niet gebruikt om bronnen te identificeren, de feitelijke basis op te bouwen of het analytische oordeel in dit artikel te vormen. AI is alleen gebruikt als hulpmiddel bij het opstellen. De definitieve Nederlandse tekst is persoonlijk nagekeken, geredigeerd en goedgekeurd door Linda Pavan voor publicatie.
