Een ondernemer bekijkt aan de keukentafel zijn aanslag inkomstenbelasting over 2023. Het grootste deel van zijn privévermogen staat op spaarrekeningen. De rente was bescheiden, terwijl een deel van het saldo binnen het heffingsvrije vermogen viel. De gedachte ligt voor de hand: bij de vergelijking voor box 3 hoort het rendement op dat vrijgestelde bedrag toch buiten beeld te blijven.
Een recente bijdrage van Taxence stelde precies die vraag. Het antwoord volgt nu uit voorlichting van de Belastingdienst en uit het arrest van de Hoge Raad van 6 juni 2024, ECLI:NL:HR:2024:704. De vrijstelling verlaagt de grondslag in de forfaitaire berekening. Zij verlaagt niet het rendement dat meetelt wanneer een belastingplichtige zijn werkelijke rendement opgeeft.
Dat onderscheid klinkt technisch, totdat er geld aan hangt. In 2023 bedroeg de vrijstelling €57.000 per persoon, of €114.000 voor fiscale partners . Ook rente over spaargeld dat binnen dat bedrag valt, behoort tot het werkelijke rendement. De tegenbewijsregeling is geen tweede uitvoering van de gewone box 3-berekening. Er wordt een andere vraag gesteld.
Twee berekeningen, twee doelen
De forfaitaire methode schat het rendement aan de hand van voorgeschreven percentages. Voor banktegoeden gold in 2023 een forfaitair rendement van 0,92 procent. Voor beleggingen en overige bezittingen was dat 6,17 procent, terwijl voor schulden 2,46 procent gold. De vrijstelling werkte vervolgens door in de berekening van de grondslag. Het tarief in box 3 bedroeg 32 procent.
De route via het werkelijke rendement werkt anders. Daarbij wordt gekeken naar wat er gedurende het kalenderjaar is gebeurd met de volledige box 3-positie. Dat kan rente, dividend, huurinkomsten en veranderingen in de waarde van bezittingen omvatten. Zowel gerealiseerde als ongerealiseerde waardemutaties kunnen meetellen. Winsten en verliezen binnen hetzelfde jaar worden gesaldeerd.
De ondernemer aan de keukentafel kan dus niet één spaarrekening uitlichten omdat die de gunstigste vergelijking oplevert. Een koerswinst op effecten, een beweging in crypto, een tweede woning of een privévordering kan de uitkomst veranderen. Een negatief totaal aan werkelijk rendement wordt op nul gesteld; het verlies kan niet naar een ander belastingjaar worden meegenomen.
Ik lees dit eerst als een kwestie van discipline, pas daarna als een belastingvraagstuk. De nuttige vraag is niet of één rekening weinig rente opleverde. De vraag is of het volledige, gedocumenteerde rendement in box 3 lager was dan het forfaitaire resultaat dat voor dat jaar al is toegepast.
De huishoudbalans telt mee
Voor een huishouden met uitsluitend spaargeld kan de reconstructie overzichtelijk blijven. Jaaroverzichten tonen de saldi en de rente. Het wordt ingewikkelder wanneer privévermogen zich over meerdere plekken heeft verspreid: een beleggingsrekening, een tweede woning, cryptorekeningen, familieleningen, schulden en geld dat gedurende het jaar tussen rekeningen is overgemaakt.
De Hoge Raad legt de bewijslast bij de belastingplichtige die om vermindering vraagt. Die moet het werkelijke rendement op het volledige box 3-vermogen stellen en, bij betwisting, aannemelijk maken. Eigendomsstukken, jaaroverzichten en waarderingen raken daarmee de kern van de zaak. Het zijn geen administratieve versierselen.
Voor fiscale partners komt daar nog een laag bij. Zij kunnen de gezamenlijke grondslag in box 3 onderling verdelen in de aangifte inkomstenbelasting, maar het bewijs moet nog altijd aansluiten bij de werkelijke bezittingen, schulden en eigendomsverhoudingen. Een gekozen verdeling repareert geen onvolledige administratie.
Onze ondernemer kan ontdekken dat de spaarrente het eenvoudigste cijfer van de berekening is. Het lastigste werk zit in de vraag wat er elders is gebeurd. Eén sterk beleggingsjaar kan de lage bankrente ruimschoots overtreffen. Ontbrekende waarderingen kunnen een mogelijk kansrijk verzoek bovendien veranderen in een kostbare reconstructie, waarvan de kosten hoger uitvallen dan de vermoedelijke vermindering.
Voor ondernemers is er nog een grens te bewaken. Geld op een privérekening en geld in de bv zijn niet uitwisselbaar, alleen omdat zij uiteindelijk hetzelfde gezin dienen. Liquiditeit van de bv blijft in de vennootschap. Privéspaargeld kan in box 3 vallen. De administratie moet dat onderscheid intact laten.
Geld moet een geloofwaardig doel hebben
Een eenmanszaak kent een ander vraagstuk, omdat de onderneming geen afzonderlijke rechtspersoon is. Geld dat duurzaam niet nodig is voor de bedrijfsvoering, investeringsplannen en ondernemingsrisico's, kan voor de inkomstenbelasting van het ondernemingsvermogen naar de privésfeer verschuiven. Een saldo in de boekhouding werkkapitaal noemen, bepaalt de fiscale kwalificatie niet.
In de praktijk gaat het om de functie van het geld. Aankomende btw-, loon- en belastingbetalingen, seizoensinkopen, vervanging van bedrijfsmiddelen en contractuele verplichtingen kunnen een aanzienlijk saldo verklaren. Geld dat zonder blijvend zakelijk doel wordt aangehouden, is lastiger te verdedigen als ondernemingsvermogen.
Hier komen administratieve discipline en fiscale discipline samen. Een groot saldo heeft meer nodig dan een etiket. Er moet een zakelijk verhaal zijn, onderbouwd met data, prognoses en verplichtingen. Daarvoor is geen dik rapport nodig. Wel stukken die zijn vastgelegd toen de redenen nog helder waren, in plaats van een reconstructie jaren later.
Hetzelfde geldt zodra geld tot het privévermogen behoort. Een beoordeling in box 3 werkt het best wanneer de jaarlijkse privésituatie drie vragen kan beantwoorden: wat was er bezeten of verschuldigd, welk rendement is ontstaan en welke stukken onderbouwen dat? Zijn die antwoorden beschikbaar, dan wordt de vergelijking een rekenkundige exercitie in plaats van een discussie op basis van herinneringen.
Een teruggaaf is nog geen geld op de rekening
De tegenbewijsregeling kan tot vermindering leiden als het gedocumenteerde werkelijke rendement lager is dan het forfaitaire resultaat. De timing verdient evenveel aandacht. De Belastingdienst is in 2026 begonnen met het verwerken van formulieren voor 2021, 2022 en 2023. De dienst heeft aangegeven dat de behandeling van het verwachte volume tot 2030 kan doorlopen.
Voor de liquiditeitsplanning is een mogelijke vermindering daarom een voorwaardelijke belastingpositie, geen geld dat al beschikbaar is voor investeringen of privébestedingen. De economische aanspraak en de ontvangst van het geld kunnen jaren uiteenliggen. Wie die als hetzelfde moment behandelt, kan een liquiditeitsfout maken, ook als de fiscale analyse klopt.
Terug aan de keukentafel was de eerste gedachte van de ondernemer begrijpelijk. Een vrijstelling voelt alsof zij zowel het vermogen als het daarop behaalde rendement beschermt. Onder de huidige regels werkt dat niet zo. De vrijstelling hoort bij de forfaitaire berekening. Het werkelijke rendement blijft het werkelijke rendement op het volledige box 3-vermogen.
De nuchtere reactie is niet om er zonder meer van uit te gaan dat tegenbewijs helpt, maar evenmin om de mogelijkheid terzijde te schuiven. Breng de volledige jaarpositie in kaart en vergelijk gelijk met gelijk. In box 3 vertelt de gunstigste rekening zelden het hele verhaal van het huishouden.
Wilt u bespreken wat dit betekent voor uw bedrijf?
De data, bronnen en analyse achter dit artikel zijn uitgevoerd door Paolo Maria Pavan. AI is niet gebruikt om bronnen te identificeren, de feitelijke basis op te bouwen of het analytische oordeel in dit artikel te vormen. AI is alleen gebruikt als hulpmiddel bij het opstellen. De definitieve Nederlandse tekst is persoonlijk nagekeken, geredigeerd en goedgekeurd door Paolo Maria Pavan voor publicatie.
