Toekomstige regels kunnen zelfstandigheid verduidelijken, maar de huidige werkpraktijk blijft bepalend voor het risico.
Een oprichter schakelt een zelfstandig professional in voor een afgebakende opdracht. Zes maanden later zit die persoon bij het wekelijkse teamoverleg, werkt hij in de bedrijfssystemen en wacht hij tot een manager de prioriteiten bepaalt. Op de factuur staat nog altijd consultancy. In deovereenkomst staat nog altijd opdrachtnemer. Maar het werk is ongemerkt veranderd.
Zo ontstaat kwalificatierisico meestal binnen een klein bedrijf. Niet door één spectaculaire fout, maar door wat gaandeweg gewoon wordt. Een tijdelijke oplossing verandert in structurele capaciteit. De zelfstandigheid blijft in het contract staan, terwijl aansturing, beschikbaarheid en inbedding steeds meer op een dienstverband gaan lijken.
De voorgestelde Nederlandse Zelfstandigenwet kan uiteindelijk een duidelijker kader bieden. Op 6 november 2026 is het voorstel echter nog in voorbereiding. De consultatie is gesloten en het kabinet heeft januari 2028 als beoogde ingangsdatum genoemd. Dat is een beleidsrichting, geen bescherming voor de manier waarop vandaag wordt gewerkt.
Twee vragen, niet één etiket
Het voorstel bevat twee toetsen. De ene kijkt naar de bredere positie van de persoon als ondernemer. Daarbij gaat het onder meer om facturering, inschrijving bij de Kamer van Koophandel, het aantal opdrachtgevers en voorzieningen voor ondernemersrisico. De andere kijkt naar de zelfstandigheid binnen de concrete opdracht, waaronder de vrijheid om het werk te organiseren en het werken voor eigen rekening en risico.
Ik vind die scheiding nuttig, ook voordat het voorstel juridische werking heeft. Zij maakt een onderscheid zichtbaar dat bedrijven vaak missen. Iemand kan een echte onderneming drijven, meerdere klanten bedienen en correcte facturen sturen, maar één specifieke opdracht toch uitvoeren onder omstandigheden die op een dienstverband lijken.
Ook het omgekeerde verdient aandacht. Twee mensen kunnen voor dezelfde opdrachtgever vergelijkbaar werk verrichten en toch een andere commerciële positie innemen. De Hoge Raad bevestigde dit in zijn arrest van 21 februari 2025, ECLI:NL:HR:2025:319. De kwalificatie hangt af van alle omstandigheden in onderlinge samenhang. Er bestaat geen vaste rangorde tussen de relevante factoren en ook de positie van de werkende als ondernemer kan meewegen.
Daarom is een KvK-nummer bewijs van inschrijving, geen antwoord op de kwalificatievraag. Een factuur bewijst dat er een factuur is verstuurd. Geen van beide feiten bepaalt wie het werk aanstuurde, wie het commerciële risico droeg of de opdrachtnemer zich daadwerkelijk als zelfstandig ondernemer kon gedragen.
De handhaving is al begonnen
Voor bedrijven is januari 2028 niet de praktische datum. Dat is 1 januari 2025, toen het handhavingsmoratorium eindigde. De Belastingdienst kan correctieverplichtingen en naheffingsaanslagen voor de loonheffingen opleggen als hij concludeert dat vermeende zelfstandigheid in werkelijkheid een dienstverband is.
De aanpak in 2026 bevat nog een deel van de eerdere zachte landing. Een bedrijfsbezoek blijft doorgaans het vertrekpunt en in 2026 worden geen verzuimboetes opgelegd. Opzettelijk of grof verwijtbaar handelen kan wel tot een vergrijpboete leiden. De beoordeling zelf is niet opgeschort.
Naheffingsaanslagen voor de loonheffingen gaan in het algemeen niet verder terug dan 1 januari 2025. Bij kwaadwillendheid of het niet opvolgen van een eerdere aanwijzing kan de periode oplopen tot vijf jaar. Voor een klein bedrijf kan de directe belasting verder gaan dan alleen de heffing. Het management moet uren, betalingen, instructies, projectwijzigingen en goedkeuringsroutes reconstrueren terwijl de dienstverlening aan klanten doorgaat.
Bestaande goedgekeurde modelovereenkomsten blijven tijdens de uitfasering van het stelsel in beginsel bruikbaar tot en met december 2029. Hun waarde blijft afhangen van het feitelijke gedrag. Een zorgvuldig geformuleerd vervangingsbeding legt weinig gewicht in de schaal als vervanging nooit realistisch was. Contractuele vrijheid over werktijden oogt zwak als de opdrachtnemer al een jaar het bedrijfsrooster volgt.
Het tarief verandert de discussie, niet het antwoord
Vanaf 31 december 2026 kan een opdrachtnemer met een tarief van minder dan € 38 per uur een wettelijk rechtsvermoeden van een arbeidsovereenkomst inroepen. De opdrachtgever moet dan aantonen dat er geen arbeidsovereenkomst bestaat. Een laag tarief wordt daarmee meer dan een inkoopbeslissing: het verandert wie de bewijslast moet dragen.
Een hoger tarief bewijst geen zelfstandigheid. De gewone beoordeling van de arbeidsrelatie blijft gelden. De prijs kan iets zeggen over onderhandelingsmacht of specialistische waarde, maar wist leiding en toezicht, vaste beschikbaarheid of vergaande inbedding in de normale bedrijfsvoering van de opdrachtgever niet uit.
Ook de markt beweegt. Het CBS meldde dat in het derde kwartaal van 2026 bijna 1,5 miljoen mensen zelfstandigheid als voornaamste werkkring hadden. Het aantal zelfstandigen zonder personeel daalde met 11.000 ten opzichte van het voorgaande kwartaal. Dat was de zevende kwartaaldaling op rij. Deze cijfers verklaren niet iedere individuele keuze, maar laten wel zien dat bedrijven hun inzet van zzp’ers plannen binnen een veranderende arbeidsmarkt.
Een onderneming die voor haar kerndienstverlening afhankelijk is van meerdere langdurig ingehuurde zelfstandigen loopt twee samenhangende risico’s. Het ene betreft de juridische kwalificatie. Het andere betreft de continuïteit als die zelfstandigen vertrekken, om een dienstverband vragen of opnieuw over hun positie onderhandelen. Weerbaarheid in de personeelsbezetting en zorgvuldige compliance komen aan dezelfde tafel samen.
Terug naar de werkdag
Kijk opnieuw naar de opdrachtnemer uit de openingsscène. Een zinvolle beoordeling begint niet met het herschrijven van de overeenkomst, maar met de maandagochtend. Wie verdeelt het werk? Kan de opdrachtnemer het weigeren? Wie bepaalt de methode en de planning? Wie herstelt fouten voor eigen rekening? Is vervanging in de praktijk mogelijk? Bouwt de opdrachtnemer buiten deze klant een eigen markt op?
Finance moet die antwoorden vervolgens naast de facturen en betalingen leggen. Operations moet ze vergelijken met roosters, systeemtoegang en klantcontact. De verantwoordelijke voor de contracten moet nagaan of de opdracht nog lijkt op wat oorspronkelijk is ondertekend. Eén aangewezen eigenaar moet deze invalshoeken bijeenbrengen, want verantwoordelijkheid verdwijnt gemakkelijk tussen management, administratie en salarisverwerking.
Mijn harde conclusie is eenvoudig. Het Nederlandse bedrijfsleven beweegt weg van status op basis van een verklaring en naar status op basis van geloofwaardig gedrag. De voorgestelde Zelfstandigenwet kan die ontwikkeling in 2028 een duidelijker structuur geven. Zij stelt de huidige plicht om te begrijpen hoe het werk is georganiseerd niet uit.
Zelfstandigen blijven waardevol voor kleine bedrijven. Zij brengen deskundigheid, snelheid en echt ondernemerschap. Het antwoord is niet om hen automatisch te weren. Het is om opdrachten zo in te richten dat echte zelfstandigheid wordt gerespecteerd en ze opnieuw te beoordelen wanneer het werk verandert. In Nederland is de sterkste uitleg zelden het etiket dat bij aanvang is gekozen. Het is de werkpraktijk die het bedrijf aan het einde nog altijd kan verantwoorden.
Als uw zzp-relaties in de praktijk zijn veranderd, toets dan de werkelijke werkwijze voordat het contract uw zwakste bewijs wordt.
De data, bronnen en analyse achter dit artikel zijn uitgevoerd door Paolo Maria Pavan. AI is niet gebruikt om bronnen te identificeren, de feitelijke basis op te bouwen of het analytische oordeel te vormen. AI is alleen gebruikt als schrijfhulp. De uiteindelijke Nederlandse tekst is persoonlijk beoordeeld, bewerkt en goedgekeurd door Paolo Maria Pavan vóór publicatie.
Bronnen
- Zelfstandigenwet: gewijzigd toetsingskader
- Rijksoverheid - Status and design of the proposed Zelfstandigenwet
- Overheid.nl Wetgevingskalender - Legislative stage after consultation
- Belastingdienst - Current enforcement of sham self-employment
- Belastingdienst Newsroom - 2026 enforcement approach and model agreements
- Hoge Raad via Rechtspraak - Existing assessment framework: Deliveroo factors and entrepreneurship
- Belastingdienst - Published Belastingdienst assessment guidance
- Ondernemersplein - Low-rate statutory presumption of employment
