Stel u een familie voor die na het overlijden van de langstlevende ouder rond de tafel zit. De woning is gewaardeerd. De banksaldi zijn bekend. De onderneming draait door. Dan vraagt iemand hoeveel de ouder de kinderen nog schuldig was uit de nalatenschap van de eerst overleden ouder.
Het antwoord maakt deel uit van de financiële geschiedenis van de familie. In de praktijk kan het bedrag verspreid zijn over verschillende stukken, die bij verschillende adviseurs en familieleden liggen.
De Nederlandse regels voor de erfbelasting brengen dit bekende probleem scherp in beeld. Op grond van artikel 21 van de Successiewet 1956 wordt een verkrijging gewaardeerd naar de waarde in het economische verkeer op het moment van verkrijging. De Belastingdienst berekent de nalatenschap in beginsel als de bezittingen minus de schulden.
Dat klinkt als rekenwerk. Bij familievermogens is het vaak vooral geschiedenis.
De schuld die blijft liggen
Bij de wettelijke verdeling krijgt de langstlevende echtgenoot of geregistreerde partner de bezittingen van de nalatenschap. De kinderen krijgen geldvorderingen ter grootte van hun erfdeel. Die vorderingen kunnen onbetaald blijven tot het overlijden van de langstlevende partner, al kan eerder aflossen mogelijk zijn.
Families ervaren zo’n regeling vaak als afgedaan. De langstlevende ouder houdt de woning, beleggingen of ondernemingsactiva. De kinderen wachten. Het dagelijks leven gaat door, terwijl de stukken van het eerste overlijden van de accountant naar een kast verhuizen, van die kast naar een doos en soms helemaal uit beeld raken.
Jaren later komt de schuld terug op de balans van de tweede nalatenschap. De omvang ervan kan de belastbare verkrijging beïnvloeden. Erfgenamen en adviseurs moeten dan mogelijk een positie reconstrueren die is ontstaan bij andere waarden van woningen en ondernemingen, andere familieverhoudingen en andere administraties.
Dit is eerder een governanceprobleem dan een fiscaal probleem. Een schuld wordt niet minder werkelijk omdat niemand verwacht dat zij dit jaar wordt betaald. Wel wordt zij gemakkelijker vergeten, verkeerd begrepen of anders omschreven.
Eén dossier, meerdere beheerders
De eerdere aangifte erfbelasting kan een belangrijk vertrekpunt zijn. De Belastingdienst staat toe dat een erfgenaam of gemachtigde een kopie opvraagt als onbekend is welk bedrag nog verschuldigd is aan de erfgenamen van een eerder overleden partner. Aangiften die vanaf 2020 digitaal zijn ingediend, kunnen ook nog beschikbaar zijn via Mijn Belastingdienst.
De aangifte is slechts een deel van het verhaal. Zij legt een fiscale positie vast. De bredere geschiedenis kan verspreid liggen over het testament, de notariële verdeling, boedelrekeningen, waarderingsschema’s, correspondentie, schulderkenningen en betalingsbewijzen.
Een familieonderneming voegt daar een extra laag aan toe. Aandelen kunnen via de nalatenschap zijn overgegaan. Een ouder en kind kunnen hebben samengewerkt in een maatschap. Een pand kan juridisch aan één persoon toebehoren, terwijl de onderneming het gebruikt en het elders in de administratie staat. Leningen, opnamen en privé-uitgaven kunnen eveneens op verschillende plaatsen zijn vastgelegd.
Geen enkele adviseur heeft vanzelfsprekend het volledige beeld. De notaris beschikt mogelijk over de civielrechtelijke stukken. De accountant heeft wellicht de maatschapsadministratie. De belastingadviseur kan de aangifte en aanslag hebben. Eén erfgenaam kan het taxatierapport bewaren. Een goede administratie begint met vaststellen wie welke stukken heeft.
De onderneming moet de verwarring niet financieren
Ga terug naar de familie aan tafel. De nalatenschap kan vermogend lijken omdat zij een pand en een winstgevende onderneming omvat. Geen van beide levert echter vanzelf liquiditeit op voor de erfbelasting. Een snelle verkoop kan de onderneming schaden, huurders in problemen brengen of tot een slechte prijs leiden.
De Belastingdienst biedt onder bepaalde omstandigheden mogelijkheden voor uitstel van betaling en betalingsregelingen. Daaraan kunnen voorwaarden, zekerheidstelling en invorderingsrente zijn verbonden. Dat kan helpen bij de timing. Het herstelt geen onzekere waardering en brengt een verdwenen geschiedenis niet terug.
Voor een ondernemer-dga is de scherpere vraag of een verplichting uit de privésfeer op het verkeerde moment liquiditeit of zekerheden uit de onderneming kan trekken. Een dividenduitkering, lening van de bv of herfinanciering van een pand kan een eenvoudige oplossing lijken. Elk van die routes kan aanvullende fiscale, juridische en financiële gevolgen hebben.
De onderneming moet niet per ongeluk de geldverstrekker van een familie-nalatenschap worden omdat de oorspronkelijke schuld nooit goed is bijgehouden. De waarde van de nalatenschap en de beschikbare liquiditeit verdienen afzonderlijke aandacht. Een familie kan aanzienlijke bezittingen hebben en toch moeite hebben een aanslag te betalen zonder de onderneming te belasten.
Meer tijd, maar geen verleden erbij
Bij overlijdens op of na 1 januari 2026 hebben erfgenamen 20 maanden de tijd om aangifte erfbelasting te doen. Als daarna geen volledige aangifte is ingediend, begint de belastingrente te lopen. De langere termijn geeft families meer ruimte om waarderingen te verzamelen en de positie van de nalatenschap vast te stellen.
Die tijd moet bewust worden gebruikt. Zij kan helpen bij een deugdelijke aangifte wanneer ondernemingsbelangen of onroerend goed zorgvuldig moeten worden gewaardeerd. Zij kan geen oude maatschapsadministraties reconstrueren, ongedocumenteerde overdrachten verklaren of de bedoelingen achterhalen van mensen die niet meer beschikbaar zijn om vragen te beantwoorden.
Een verstandige controle begint bij het eerste overlijden, niet bij het huidige aangifteformulier. Zoek de eerdere aangifte en aanslag op. Leg de daarin opgenomen schuld naast het testament en de boedelverdeling. Breng waarderingen, bedrijfsadministraties en vastgoeddocumenten samen in één chronologie. Breng daarna de liquiditeit van de nalatenschap afzonderlijk van de vermelde waarde in kaart.
Daarvoor is geen permanente administratie van het familieleven nodig. Het doel is eenvoudiger: bewaar één samenhangende financiële geschiedenis zolang de stukken en de mensen die er uitleg over kunnen geven nog beschikbaar zijn.
Een aangifte erfbelasting wordt misschien maar één keer ingediend, maar de positie die zij vastlegt kan tientallen jaren relevant blijven. Families bewaken zichtbare bezittingen vaak zorgvuldig. De stillere verantwoordelijkheid is het verhaal erachter te bewaren. Als dat verhaal klopt, begint de tweede nalatenschap met feiten in plaats van met tegenstrijdige herinneringen.
Wilt u bespreken wat dit betekent voor uw bedrijf?
De data, bronnen en analyse achter dit artikel zijn uitgevoerd door Linda Pavan. AI is niet gebruikt om bronnen te identificeren, de feitelijke basis op te bouwen of het analytische oordeel in dit artikel te vormen. AI is alleen gebruikt als hulpmiddel bij het opstellen. De definitieve Nederlandse tekst is persoonlijk nagekeken, geredigeerd en goedgekeurd door Linda Pavan voor publicatie.
